Có nên đăng ký bản quyền (Copyright) cho source code phần mềm, app và game tại Mỹ?

Bồi thường theo luật định (statutory damages) là khoản bồi thường do luật ấn định sẵn mức trần và mức sàn. Doanh nghiệp không cần chứng minh thiệt hại thực tế đã phát sinh bao nhiêu.

Mức bồi thường dao động từ 750 USD đến 30.000 USD cho mỗi tác phẩm. Theo Luật Bản quyền Hoa Kỳ, tòa có thể nâng lên tối đa 150.000 USD nếu chủ sở hữu chứng minh được hành vi xâm phạm là cố ý.

Điều kiện để được hưởng chế tài này rất cụ thể. Doanh nghiệp cần đăng ký hoàn tất trước khi hành vi xâm phạm bắt đầu, hoặc đăng ký trong vòng ba tháng kể từ ngày tác phẩm được công bố lần đầu.

Nếu bỏ lỡ hai mốc này, Doanh nghiệp chỉ còn cách yêu cầu bồi thường theo thiệt hại thực tế và lợi nhuận bên vi phạm thu được. Với sản phẩm số, việc chứng minh doanh thu thất thoát rất khó. Nhiều vụ vì vậy chỉ dừng ở mức gửi thư cảnh báo.

Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ phải chấp thuận hoặc từ chối đơn trước khi chủ sở hữu khởi kiện xâm phạm. Ngoại lệ áp dụng cho các vụ việc liên quan đến tác phẩm không phải tác phẩm Hoa Kỳ.

Doanh nghiệp nộp đơn không đồng nghĩa với việc được khởi kiện ngay. Thời gian xử lý trung bình toàn bộ hồ sơ là 4,1 tháng.

Nếu chỉ bắt đầu đăng ký sau khi phát hiện sản phẩm bị sao chép, Doanh nghiệp mất thêm nhiều tháng chờ đợi. Vì vậy, Doanh nghiệp nên đăng ký ngay từ đầu rút ngắn đáng kể thời gian phản ứng khi tranh chấp xảy ra.

Chứng cứ rõ ràng ban đầu/ chứng cứ hiển nhiên (prima facie evidence) là chứng cứ được tòa mặc nhiên công nhận, trừ khi bên kia chứng minh ngược lại. Nghĩa vụ chứng minh khi đó chuyển sang phía bị cáo buộc xâm phạm.

Giấy chứng nhận đăng ký tạo chứng cứ hiển nhiên về hiệu lực quyền tác giả và các dữ kiện ghi trên giấy chứng nhận. Điều kiện là đăng ký được thực hiện trước hoặc trong vòng 5 năm kể từ ngày công bố.

Trên thực tế, không phải mọi vụ việc đều phải đưa ra tòa. Nhiều tranh chấp được giải quyết qua thương lượng, thư yêu cầu chấm dứt hành vi, hoặc làm việc với nền tảng phân phối. Trong những tình huống này, số đăng ký chính thức có sức thuyết phục cao hơn nhiều so với việc chỉ khẳng định mình là chủ sở hữu.

Theo kinh nghiệm hỗ trợ Doanh nghiệp của GLAC, các hành vi xâm phạm phổ biến tại thị trường Mỹ gồm:

• Phát hành game hoặc ứng dụng tương tự (clone);
• Sao chép mã nguồn;
• Sao chép artwork, nhân vật hoặc game asset;
• Khai thác trái phép video và hình ảnh;
• Sử dụng tác phẩm cho mục đích thương mại mà không được phép.

Việc nhìn rõ từng nhóm tài sản giúp Doanh nghiệp xác định đâu là phần giá trị nhất cần bảo hộ trước và tránh bỏ sót những thành phần dễ bị sao chép nhất. Bảng dưới đây được đội ngũ pháp lý tại Global Link Asia Consulting tổng hợp theo phạm vi dịch vụ đăng ký bản quyền tại Mỹ:

Một game hoàn chỉnh không phải là một tác phẩm duy nhất, mà là tập hợp của nhiều loại tác phẩm khác nhau. Việc lựa chọn đăng ký chung trong một đơn hay tách thành nhiều đơn riêng biệt phụ thuộc chủ yếu vào hai yếu tố: ai sở hữu quyền và các thành phần có được công bố cùng nhau hay không.

Mã nguồn thuộc nhóm phần mềm, artwork thuộc nhóm mỹ thuật, trailer thuộc nhóm nghe nhìn, nhạc nền thuộc nhóm âm nhạc, cốt truyện thuộc nhóm văn bản.

• Với video game, phần nghe nhìn hiển thị trên màn hình và chương trình máy tính vận hành game có thể đăng ký chung một đơn nếu cùng một bên sở hữu quyền và, với tác phẩm đã công bố, được công bố cùng nhau như một đơn vị.
• Với giao diện hiển thị, nếu cùng chủ sở hữu thì đăng ký chương trình máy tính đã bao gồm phần giao diện do chương trình tạo ra, kể cả khi đơn không nhắc tới.

Nói cách khác, vấn đề không phải là luôn phải nộp sáu đơn. Nếu artwork do một freelancer sở hữu quyền, hoặc trailer marketing được phát hành riêng trước khi game ra mắt, những phần đó cần đơn riêng.

Trước khi nộp đơn, Doanh nghiệp nên tự trả lời các câu hỏi dưới đây:

• Tài sản nào tạo ra doanh thu chính và bị sao chép sẽ gây thiệt hại nặng nhất?
• Tài sản nào đang bị đối thủ hoặc bên clone nhắm tới rõ rệt nhất tại thị trường Mỹ?
• Tài sản nào có quyền sở hữu rõ ràng và đã sẵn sàng hồ sơ, tài sản nào còn vướng hợp đồng với freelancer, bên cấp phép hoặc nguồn stock.

Câu hỏi thứ ba đặc biệt quan trọng. Nếu artwork do freelancer vẽ hoặc nhạc nền mua từ thư viện bên thứ ba, Doanh nghiệp cần xác nhận quyền sở hữu trước khi nộp đơn.

Work made for hire là cơ chế theo đó bên thuê được coi là tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả, thay vì cá nhân trực tiếp sáng tạo. Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ nêu hai trường hợp:

• Tác phẩm do nhân viên tạo ra trong phạm vi công việc thường xuyên;
• Tác phẩm được đặt hàng theo hợp đồng bằng văn bản có thỏa thuận rõ đây là work made for hire, và tác phẩm thuộc một trong chín nhóm được luật liệt kê.

Đây là điểm mà nhiều Games Studio hiểu sai. Chín nhóm được liệt kê gồm tác phẩm tổng hợp, phần đóng góp vào tác phẩm tập thể, một phần của phim hoặc tác phẩm nghe nhìn, bản dịch, tác phẩm bổ trợ, giáo trình, đề kiểm tra, đáp án đề kiểm tra và tập bản đồ.

Chương trình máy tính không nằm trong chín nhóm này. Hệ quả thực tế: với code do freelancer bên ngoài viết, việc ghi trong hợp đồng rằng đây là work made for hire không đủ để chuyển quyền cho Doanh nghiệp.

Vì vậy, Doanh nghiệp cần một hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả bằng văn bản, có chữ ký. Với artwork dùng làm một phần của tác phẩm nghe nhìn trong game, tình huống có thể khác và cần đánh giá riêng.

Một game hoặc app thường có nhạc nền mua từ thư viện, asset mua từ marketplace, thư viện mã nguồn mở và nội dung có yếu tố AI. Doanh nghiệp cần liệt kê đầy đủ những phần này trước khi nộp, thay vì phát hiện khi chuyên viên xét đơn đặt câu hỏi.

Với Games studio Việt, vướng mắc lớn nhất thường không nằm ở thủ tục mà ở hồ sơ sở hữu. Rất nhiều sản phẩm có artwork do freelancer vẽ, nhạc mua ngoài, asset lấy từ marketplace nhưng không có hợp đồng rõ ràng. Điều này không chỉ ảnh hưởng tới đơn đăng ký mà còn nổi lên ngay khi nhà đầu tư làm due diligence trong vòng gọi vốn.

Theo Circular 61 của Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ, nếu mã nguồn không chứa bí mật kinh doanh, Doanh nghiệp nộp một bản gồm 25 trang đầu và 25 trang cuối của mã nguồn cho phiên bản muốn đăng ký. Ba trường hợp đặc thù:

1. Nếu mã nguồn không có phần đầu, phần giữa và phần cuối rõ ràng, nộp 50 trang đại diện hợp lý cho phần đầu và phần cuối của code;
2. Nếu toàn bộ chương trình từ 50 trang trở xuống, nộp toàn bộ mã nguồn và thông báo cho cơ quan biết đang nộp toàn bộ;
3. Trong mọi phương án, phải nộp trang có chứa thông báo bản quyền (copyright notice) nếu có.

Doanh nghiệp phải thông báo bằng văn bản cho cơ quan biết mã nguồn có chứa bí mật kinh doanh, sau đó chọn một trong năm phương án.

Bảng dưới đây giúp Doanh nghiệp chọn phương án bảo vệ được phần code nhạy cảm mà vẫn đạt chuẩn hồ sơ, do Luật sư Thomas Trần, Trưởng bộ phận Pháp lý tại Global Link Asia Consulting, tổng hợp:

Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ áp dụng nghiêm quy tắc này và sẽ từ chối bản nộp không đạt chuẩn che thông tin. Hai điều kiện bắt buộc: phần bị che phải chiếm tỷ lệ nhỏ hơn phần để lộ, và phần để lộ phải chứa một lượng đáng kể nội dung sáng tạo được bảo hộ (U.S. Copyright Office, Circular 61, 2021). Nói cách khác, Doanh nghiệp không thể che gần hết mã nguồn rồi vẫn kỳ vọng được cấp đăng ký.

Việc chuẩn bị đúng bản sao tác phẩm nộp kèm (deposit copy) không chỉ giúp hồ sơ đáp ứng yêu cầu của U.S. Copyright Office mà còn hạn chế nguy cơ bị yêu cầu bổ sung hoặc ảnh hưởng đến phạm vi bảo hộ. Trước khi nộp hồ sơ đăng ký bản quyền, doanh nghiệp nên rà soát kỹ mã nguồn và tài liệu liên quan để đảm bảo hồ sơ vừa đáp ứng quy định pháp luật, vừa bảo vệ hiệu quả tài sản trí tuệ của Doanh nghiệp, bao gồm:

1. Xác định chính xác phiên bản muốn đăng ký trước khi trích xuất mã nguồn, vì bản sao tác phẩm nộp kèm gắn với một phiên bản cụ thể;
2. Ưu tiên nộp source code ở định dạng đọc được bằng mắt thường. Doanh nghiệp vẫn được nộp object code, nhưng khi đó hồ sơ sẽ được đăng ký theo Rule of Doubt, tức cơ quan chấp nhận khẳng định của người nộp đơn mà không công nhận suy đoán về hiệu lực đối với phần đó;
3. Rà soát phần mã nguồn định nộp để loại bỏ thông tin nhạy cảm không thuộc phạm vi bảo hộ như key, credential, endpoint nội bộ;
4. Lưu ý HTML không được đăng ký như một chương trình máy tính. Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ coi HTML là ngôn ngữ đánh dấu, không phải source code, và chỉ có thể đăng ký HTML như tác phẩm văn học nếu do con người viết.

Đây là khuyến nghị đầu tiên và cũng là hiểu lầm phổ biến nhất. Mã nguồn, artwork, âm thanh, video, nhân vật, nội dung viết và màn hình hiển thị có thể cần chiến lược nộp đơn khác nhau.

Với studio đang có ngân sách hạn chế, cách làm hợp lý là đăng ký theo thứ tự ưu tiên, bắt đầu từ tài sản tạo doanh thu chính và dễ bị sao chép nhất.

Thời điểm đăng ký ảnh hưởng trực tiếp tới chế tài mà Doanh nghiệp có thể yêu cầu. Theo Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ, chủ sở hữu quyền có thể được hưởng bồi thường theo luật định (statutory damages) và chi phí luật sư trong vụ kiện xâm phạm nếu tác phẩm đã được đăng ký trước khi hành vi xâm phạm bắt đầu, hoặc được đăng ký trong vòng ba tháng kể từ ngày công bố lần đầu.

Luật sư đối tác của Global Link Asia Consulting khuyến nghị Doanh nghiệp nộp đơn trong vòng hai tháng kể từ ngày hoàn thành tác phẩm. Đây là khuyến nghị thực hành nhằm tạo khoảng đệm an toàn trước mốc ba tháng nêu trên, không phải thời hạn luật định.

Đây là điểm ngày càng quan trọng với ngành game và app, khi artwork, concept art, âm thanh và cả một phần mã nguồn có thể được tạo với sự hỗ trợ của AI.

Theo hướng dẫn đăng ký bản quyền đối với tác phẩm có nội dung do AI tạo của Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ, nguyên tắc áp dụng như sau:

• Người nộp đơn có nghĩa vụ khai báo phần nội dung do AI tạo có trong tác phẩm và giải thích ngắn gọn phần đóng góp của tác giả là con người;
• Cá nhân sử dụng công nghệ AI trong quá trình sáng tạo vẫn có thể yêu cầu bảo hộ đối với phần đóng góp của chính mình;

• Yếu tố quyết định là mức độ con người kiểm soát sáng tạo đối với hình thức thể hiện của tác phẩm. Khi AI quyết định các yếu tố thể hiện của đầu ra, phần đó không được coi là sản phẩm của tác quyền con người;
• Tác phẩm có chứa nội dung do AI tạo vẫn có thể được đăng ký trong một số trường hợp, ví dụ khi con người lựa chọn và sắp xếp nội dung đó đủ mức sáng tạo, hoặc khi con người chỉnh sửa nội dung AI ở mức đạt tiêu chuẩn bảo hộ. Khi đó, bảo hộ chỉ áp dụng cho phần do con người tạo ra.

Vì vậy, cách diễn đạt chính xác không phải là nội dung có AI thì không đăng ký được, mà là phần thuần túy do AI tạo không được bảo hộ, còn phần đóng góp sáng tạo của con người vẫn có thể được bảo hộ nếu khai báo đúng.

Về mặt vận hành, studio nên lưu lại quy trình sáng tạo gồm prompt, bản dựng trung gian, các bước chỉnh sửa của họa sĩ và lập trình viên. Đây là tài liệu chứng minh phần đóng góp của con người khi cần.

Tên game, tên app, logo, tên studio và toàn bộ phần nhận diện thương hiệu nằm ngoài phạm vi bản quyền. Doanh nghiệp cần bảo hộ bằng nhãn hiệu (Trademark) và nên lên kế hoạch song song với hồ sơ bản quyền (Copyright), đặc biệt khi chuẩn bị phát hành sản phẩm tại thị trường Mỹ.

Theo kinh nghiệm hỗ trợ doanh nghiệp của GLAC, một nguyên nhân thường gặp dẫn đến tranh chấp bản quyền là doanh nghiệp không lưu giữ đầy đủ tài liệu chứng minh quyền sở hữu đối với tác phẩm.

Các tài liệu quan trọng nên được lưu trữ gồm:

• Hợp đồng chuyển nhượng quyền với contractor và freelancer;
• Tài liệu work made for hire với nhân viên, kèm hợp đồng lao động và mô tả công việc;
• Hợp đồng license đối với các tài sản mua ngoài;
• Hồ sơ tuân thủ đối với thư viện mã nguồn mở đang sử dụng;
• Lịch sử phiên bản của sản phẩm.

Với studio phát hành update thường xuyên, lịch sử phiên bản đặc biệt quan trọng vì bản sao tác phẩm nộp kèm gắn với một phiên bản cụ thể.